काठमाडौं । उपत्यकाकै सबै भन्दा लामो रातो मच्छिन्द्रनाथको जात्रा छोटो विधिबाट समापन गरिँदै छ । नरेन्द्रदेवको पालादेखि मनाउन थालिएको यो जात्रा सम्भवतः पहिलो पटक संकटबाट गुज्रिएको हो । कोरोना संक्रमणको जोखिमले लामो समय रोकिन पुगेको जात्रा मलमासका कारण छोटो विधिबाट समापन गर्नु परेको गुठियारले बताएका छन् । एकातिर कोरोनाको निषेधाज्ञा अर्कोतिर बिहीबार स्थानीय र प्रहरीबीच हिंसात्मक झडप भएपछि जात्रा छिटै समापन गर्ने दबाब परेको हो ।
तर, इतिहासमै पहिलो पल्ट रीत टुटेको छ । सँधै जात्रा समापनका दिन भोटो देखाउने गरिएको थियो । भोटोजात्राको अवलोकन गर्न राष्ट्रप्रमुख वा राष्ट्राध्यक्ष जाने परम्परा छ । याे पल्ट भाेटाे नदेखाउने भनिएसँगै पहिलो पटक परम्परा ताेडिएकाे छ । संस्कृतिविद् चुण्डा बज्राचार्य भन्नुहुन्छ, ‘यसअघि ससरी जात्रा तहसनहस भएको मलाई थाहा छैन । अहिलेसम्म भोटो देखाउने जात्रा रोकिएको इतिहास छैन । यस्तो पहिलो पटक भयो । कोरोनाका कारण रातो मच्छिन्द्रनाथको जात्रा भद्रगोल भयो । तीतो इतिहास बन्यो भनौँ न !’
कतिपयले अहिलेको भोटो नक्कली भन्दै इतिहासलाई बंग्याउने गरेका छन् । बज्रचार्य भन्नुहुन्छ, ‘भोटो नयाँ पूरानो भन्ने कुरा महत्वपूर्ण होइन । जात्रा र परम्परा मूल कुरा हो । जात्रा र परम्परा अहिलेसम्म यसरी धरमराएको थिएन । विधिपूर्वक अर्थात् रीतपूर्वक हुँदै आएको छ । निरन्तरता नै महत्वपूर्ण कुरा हो ।’ नरेन्द्रदेवको पालादेखि चल्दै आएको जात्रा जीवित रहनु सानोतिनो कुरा होइन ।
उतिबेलाका तीन राज्य मिलेर बनाउने जात्रा हो, यो । बज्राचार्यका अनुसार भक्तपुरे राजा, कान्तिपुर (अहिलेको काठमाडौं)का पुरोहित र पाटन (ललितपुर)को ज्यापु तीन जनाले कामारुकामाक्षेबाट रातो मच्छिन्द्रनाथलाई ल्याएका हुन् । जो भारतीय भूमिमा पर्छ । त्यही कारण यो जात्रामा तीन वटै क्षेत्रका मान्छेहरु सहभागि हुनुपर्छ ।
केही विधि
रातो मच्छिन्द्रनाथको रथ तान्ने क्रममा गुरुज्यूको पल्टनले बिगुल बजाउने र हर्षबढाइँ गर्ने चलन छ । मत्स्येन्द्रनाथका बाबु मानिने मीननाथलाई पनि चक्रबहीबाट सानो रथमा राखेर सँगै तानेर गाःबहाल लगिन्छ । मीननाथको रथलाई अघिअघि लगाएर मच्छिन्द्रनाथको रथलाई पछि तान्ने चलन छ । गाःबहाल जात्रापछि मीननाथको रथ अगाडि र मच्छिन्द्रनाथको रथ पछिपछि तान्दै महापाल, मंगलबजार, सुन्धारा, महाबौद्ध, थैना, टंगल हुँदै थतीटोल लगिन्छ । लगनखेलबाट इटिटोलहुदै कुमारीपाटीबाट जावालाखेल पुगेपछि भोटो देखाएर मच्छिन्द्रनाथलाई खटमा राखी बुङगमतीमा लगिएपछि रथजात्रा समापन भएको मानिन्छ । तर, यो पल्ट त्यसरी जात्रा सम्पन्न गर्ने वातावरण मिलेन ।
भोटोको कथा
रातो मच्छिन्द्रनाथ जात्रा र भोटोको सम्बन्ध छैन भन्छन्, केही संस्कृतिविद्हरु । तर, भोटो देखाएपछि मात्रै रातो मच्छिन्द्रनाथको जात्रा समापन भएको मानिन्छ । त्यही कारण उपत्यकाका जात्रामा विविधता छ र त्यो भित्र पनि अनेकता छ, भन्न सकिन्छ । भोटोको कथा के हो ? किन देखाइन्छ भोटो ? कसलाई देखाइन्छ ? कथा यस्तो छः–परापूर्वकालमा नागरानी विरामी हुँदा वद्यै खोज्दै कर्कोटक नागराज किसानको खेतमा पुगेको किंवदन्ती छ ।
किसानलाई वैद्य ठानेर घर लगेका कर्कोटक नागले नागरानीलाई जसरी पनि निको पार्न भन्छ, नभए राम्रो हुनेछैन भन्ने चेतावनी आउँछ । किसानले आफ्नो शरीरको मैलो निकाल्दै औषधिको रुपमा लगाइदिँदा नागरानीको आँखा ठीक भएको कथा छ । नागरानी ठीक भएपछि कर्कोटक नागले किसानलाई वर माग्न लगाउँदा नागराजकै भोटो मागेको कथन छ । नागराज खुसी भएर किसानलाई भोटो दिएर पठाउँछ ।
खेतमा काम गर्दै गर्दा गर्मी भएर किसानले भोटो खोलर आलीमा राखेकै बेला ‘भूत’ले भोटो चोर्छ । चोरी भएको भोटो लगाएको त्यो ‘भूत’ रातो मच्छिन्द्रनाथको जात्रामा भेटिन्छ । जहाँ नागराज, किसान र भोटो चोरको भेट हुन्छ । भोटो देख्नासाथ किसानले आफ्नो दाबी गर्छ, नागराजले पनि आफ्नो भन्छ भने चोरले पनि आफ्नै दाबी गर्छ । विवाद नफुकेपछि जात्रामा आएका राजाले ‘जसले प्रमाण ल्याउँछ भोटो उसको’ भनिदिन्छन् ।
त्यति भनेपछि आ–आफ्नो दावी गर्नेहरु प्रमाण खोज्नतिर लाग्छन् । लामो समय भोटो कसको हो भन्ने प्रमाण भेटिन्न । तर, त्यति बेला राजाले हरेक वर्ष जात्रामा रथको चार कुनाबाट भोटो देखाउने परम्परा बसाले । एक कुनाबाट नागराजलाई, अर्को कुनाबाट किसानलाई, अर्कोबाट भोटो चोरलाई र एउटा कुनाबाट पब्लिकलाई देखाउने गरिन्छ । तर, अहिलेसम्म भोटो कसको हो भन्ने पत्ता लागेन । र, हरेक वर्ष भोटो मासिएको छैन, भनेर प्रमाणको रुपमा देखाउने गरिएको संस्कृतिविद बताउँछन् ।
